Buyrak-tosh kasalligi nima?
Buyrak-tosh kasalligi, odatda, tosh buyrak jomiga yoki siydik yo’liga o’tgan paytgacha simptomsiz kechadi.
Ushbu kasallik Evropa aholisining 2-3 foizida uchraydi va aksariyat 30 yoshdan 50 yoshgacha bo’lgan ayollarga nisbatan erkaklar ko’proq kasallanadi (3:1 nisbati). Afsuski, 50% holatlarda kasallik qaytalanuvchi kechishga ega, shu tufayli juda kichik taxmin qilingan holatda ham urolog konsultatsiyasi muhim. Issiq iqlimli mamlakatlarda toshlar paydo bo’lish xavfi oshadi (20–25% gacha), bunga quyosh nuri ta’sir etishi (D vitamini yuqori paydo bo’lishi) va teri orqali yuqori suyuqlik yo’qotilishi sabab bo’ladi. Jarrohlik texnologiyalari rivojlanishi tufayli buyrak-tosh kasalligini davolash yanada tezlashmoqda va kamroq invaziv bo’lmoqda.
Mineral moddalar kontsentratsiyasi ularni eritish imkoniyatidan yuqori bo’lgan holatda siydikda toshlar paydo bo’ladi. Buning natijasida buyraklarda to’planib qoladigan kristallar yuzaga keladi. Suvsizlanishda yoki muayyan oziq-ovqat mahsulotlari iste’mol qilinganida ushbu moddalar bilan siydikning vaqtincha ortiqcha to’yinishi epizodlari yuzaga kelishi mumkin.
Buyraklarda toshlar o’lchami, joylashishi, kimyoviy tarkibi, paydo bo’lish mexanizmi va rentgenologik xususiyatlari (rentgen tasviri) bo’yicha tasniflanadi. Rentgenografiya natijalari bo’yicha 3 turdagi toshlarni ajratib ko’rsatish mumkin: rentgen nurlarini o’tkazadigan toshlar, rentgen nurlarini qisman o’tkazadigan toshlar va rentgen nurlarini o’tkazmaydigan toshlar. Ushbu belgilar asosida keng qorin bo’shlig’i rentgenogrammalarida toshlarni aniqlashga urinib ko’rish va ular tarkibini taxmin qilish mumkin, bu tegishli davolashni tanlashga yordam beradi. Biroq, faqat taxminan 40% holatlarda rentgen tasvirida toshning tashqi ko’rinishi bo’yicha uning tarkibini aniq belgilashga erishiladi. Tashxis aniqligi ahamiyatli darajada tadqiqotni o’tkazayotgan shifokor tajribasiga bog’liq.
Ayrim toshlar (masalan, struvit) infektsiya oqibatida paydo bo’ladi va shakli bo’yicha buyvol shoxini eslatuvchi marjonsimon toshlarni shakllantirgan holda buyrakning kosa-jom tizimi ahamiyatli qismini to’ldirishi mumkin. Obstruktsiya (masalan, prostata bezi kattalashishi) bilan chaqirilgan siydik oqimi turli buzilishlari buyrak-tosh kasalligi rivojlanishiga sabab bo’ladigan muhim omil hisoblanadi, bu siydik turg’unligiga, infektsiya rivojlanishiga va buning oqibati sifatida toshlar paydo bo’lishiga olib keladi. Boshqa moyil omillar ayrim kasalliklar (masalan, birlamchi giperparatireoz), ortiqcha moddalar paydo bo’lishini chaqiradigan, toshlar paydo bo’lishiga sabab bo’ladigan tug’ma anomaliyalar, muayyan parhezlar (masalan, oqsilga boy parhez), shuningdek issiq iqlimda bo’lish (suvsizlanish) holatlaridan iborat bo’lish mumkin.
Muallif: tibbiyot fanlari doktori Mixal Pushinski, Pomorskiy tibbiyot universiteti Urologiya va urologik onkologiya kafedrasi.
